Carlos Ruiz-Zafón : " Al final, quin sentit té una ciència capaç d'enviar un home a la lluna, però incapaç de posar un tros de pa sobre la taula de tot ésser humà ? "
(L'ombra del vent).

diumenge, 31 de gener del 2021

ITALO CALVINO


Los Bielleses, gents duras

Un bordièr anava un jorn a Biella1. Fasiá un temps talament marrit que se podiá caminar pas qu'a pro penas. Mas l’òme aviá quicòm d’important a negociar e contunhava a marchar cap clin, contra pluèja e tempèsta.
Rescontrèt un vièlh que li demandèt :
- Bon Dieu ! Ont anatz, brave òme, atal amb tant de preissa ?
- A Biella, respondèt lo bordièr sens s’arrestar.
- Poiriatz dire almens : « Dieu o volguèsse. »
Lo paisan s’arrestèt, agachèt lo vièlh dreit a dreit e tornèt :
- Dieu o volguèsse vau a Biella ; e Dieu o volguèsse pas, i devi anar quand mème.
Mas aquel vièlh èra lo Senhor.
- Alavetz a Biella i anaretz dins sèt annadas, diguèt. Pel moment, fasètz un saut dins aquela sanha e demoratz i sèt annadas.
E lo bordièr se mudèt sulpic en rana, faguèt un saut e òp ! dins la sanha.
Sèt annadas passèron. Lo paisan daissèt la sanha, tornèt òme, se plantèt lo capèl sul cap, e tornèt prene lo camin del mercat.
Aviá pas fait tres passes, tornarmai lo vièlh.
- E ont anatz atal, brave òme ?
- A Biella.
- Poiriatz dire : « Dieu o volguèsse. »
- Dieu o volguèsse, va plan ; se que non, lo pache lo coneissi, e la sanha i sabi anar tot solet.
E foguèt pas possible de ne tirar mai.
ITALO CALVINO « Fiabe Italiane »
1 Vila italiana del Piemont

divendres, 22 de gener del 2021

LA DECLARACION DE REVENGUT


Per festejar la « Nuèit de la lectura », aquí una traduccion d'un tròç de l'òbra del mèstre Dino Buzzati : LA DECLARACION DE REVENGUT (In quel preciso momento)

- Agacha ! Avèm recebut un papièr del servici de las talhas, diguèt la femna de Mèstre Mensola a son òme.
- Deu èsser per la declaracion, pensas, totjorn la meteissa istòria, urosament que coneissi l’inspector.
- Te’n pregui, ten còp.
- Aja pas paur. Aqueste còp, faguèri qualques torns de passa-passa que, emai lo diable...
Lo quite jorn, anèt al burèu de las talhas. Esperèt pas que mièja ora. Quand dintrèt, Mensola demorèt palficat. En plaça de l’inspector costumièr, bonàs e complasent, èra segut un tipe descarnat amb de lunetas e un aire de sèrp.
- Sesètz-vos, sesètz-vos, diguèt. Doncas sètz Mèstre Mensola ? L’autre faguèt signe de òc.
- Director de la societat Siak Import-Export ? Aquí vòstra declaracion... em... em... Avètz declarat vint e tres milions, vertat ?
Mensola assentiguèt.
- Fòrt plan, excusatz la sinceritat... Me fasètz plan rire.
E precisament espetèt d’un cacalàs enòrme.
- Mas perqué, perqué ? diguèt Mensola, que cercava de conténer l’ataca, vos asseguri, benlèu i aurà una error de dètz, vint mila liras, al maximum...
- Vint e tres milions ? Dins la passa de crisi que sèm, me volètz far creire qu’avètz vertadièrament ganhat tant d’argent ? Un pauc de biais, vejam !...
- Admetem quitament que vos balhèssetz fòrça pena, admetem tanben una bona part d’astre... mas vint e tres milions ! Nos volètz estomagar !
- Diguètz pas aquò, sénher... Sètz pas just. Seguissètz mon calcul e seretz convencut... Los descaisses, al mes de mai, aguèron una conjonctura excepcionala, los contractes signats precedentament m’an fòrça favorizat. Qu’o cresètz o pas, foguèron uèit milions d’un còp... Puèi los cacauèts, qué ne fasètz ? E lo saut del prètz dels uòus ? O coneissètz lo benefici brut ? Seissanta uèit !
- Seissanta uèit qué ?
- Seissanta uèit pichons milions, a quicòm pròche, car sénher.
- Anem ! Nos cresètz vertadièrament ninòis ? Esperatz un pauc. Es plan per me mostrar comprensiu...
E graufinhava cifras sus un fuèlh.
- Vaquí, vos pòdi acordar un revengut impausable de tres, digam tres milions e mièja...
L’avocat s’arborèt, pallinèl.
- Non, non, sénher, podètz pas far aquò ! Me volètz arroïnar... Sabi pas pus qué vos dire... Venètz, venètz per aquí a la fenèstra, agachatz un pauc dins la carrièra aquela veitura... Òc la roja, longa, una Bentley darrièr modèl... Sabètz quant me costèt ? Nòu e mièja, car sénher... E la femna que se passeja en Cadilhac...
- Qué vòl dire ? Es pas complicat de se far prestar una veitura. Sètz pas vos que m’anatz apréner a ieu las combinas per far marcar las veituras a son nom.
- Mas lo gòlf, lo gòlf qu’estrenèri en agost passat dins ma residéncia de Lampione !... Devètz legir los jornals, espèri, deuriatz veire las fòtos... Uèitanta e un traucs ! Qual ten un gòlf de uèitanta e un traucs ? Me volètz pas creire que me costèt... - N’i a pro, n’i a pro...
E l’inspector se quilhèt de tot son còs qu’èra gigant per far compréner que l’entrevista èra acabada.
- Disi tres milions e mièja... Al reveire, Mèstre... Quina vergonha !

dissabte, 16 de gener del 2021

CÒP D'UÈLH

A la Sorbonne, des violences policières émaillent les mobilisations étudiantes (Libération)

dimecres, 13 de gener del 2021

UN PICHON PLASER
(seguida e fin)

Cada dissabte fasiá lo viatge del meteis biais. Esperava lo tren al punt de partença d’Albacete ; sautava sus un nauçapè amb la risca de se far espotir e percorrissiá del defòra cada vagon en cèrca d’un compartiment liure ; a las estacions davalava un pauc abans l’arribada e tornava montar après la partença, cambiant totjorn de plaça per enganar los emplegats, aquelas marridas anmas enemigas dels paures.
- Mas ont vas ? diguèri. Perqué viatjas atal que riscas d’acabar escrachat ?
Anava passar la dimenjada en familha. Una idèa de paure ! El, aviá un pauc de trabalh a Albacete e la femna servissiá dins un vilatge pro luènh. La talent los avián desseparats. A la debuta, fasiá lo viatge a pè ; marchava tota una nuèit e, quora arribava lo matin, tombava rendut, sens cap de fòrças per parlar a la femna o jogar amb los dròlles. Mas s’èra petaçat ; aviá pas mai paur e fasiá ara aisidament lo viatge en camin de fèr. Quand vesiá los enfants trabalhava amb mai de vam la setmana. N’aviá tres : lo caganís èra atal, fasiá a pro pena dos pams de naut, pasmens coneissiá son papà e, quand arribava, se i veniá penjar al còl.
- Mas crentes pas, diguèri, que dins un d’aqueles viatges tos dròlles demorèsson sens paire ?
Sorisiá amb fisança. Coneissiá plan son afar. Lo tren l’espaurugava pas quand arribava coma un chaval descabestrat que s’esbrofava e escupissiá de belugas. Èra lèst e seren ; un saut... e vaquí.
E per davalar, podiá plan se trapar qualques macaduras contra lo tap, aquò rai. Çò important èra de tombar pas jos las ròdas. Èra pas lo tren que l’espauragava, mas aqueles qu’èran dedins. Cercava las veituras de primièra pr’amor i trapava de compartiments liures. Quinas aventuras ! Un còp, sens o saber, dobriguèt lo compartiment reservat a las femnas ; doas monjas qu’èran aquí bramèron : « Panaire ! » El, espaventat, deguèt sautar del tren e far a pè lo camin que demorava.
Atal dos còps coma aquela nuèit èra estat a mand d’èsser forabandit sus la via per los viatjaires despertats, suspreses de sa preséncia. Un autre còp, coma cercava un compartiment escur, aviá trapat un viatjaire que, sens levar lenga, li balhèt una bastonada e lo saquèt defòra. Aquela nuèit creseguèt i daissar la vida.
E disent aquò, mostrava una creta que li traversava lo front.
Èra maltractat, mas n’èra pas macat. Aqueles sénhers avián rason de s’espaurugar e de se defendre. O reconeissiá, mas cossí far autrament ? Aviá pas de moneda e voliá veire los dròlles !
Lo tren alentissiá coma al vesinatge d’una estacion. El, en alèrta comencèt de se quilhar.
- Demòra aquí, diguèri, as encara una estacion abans d’arribar. Te la pagarai la bilheta.
- De qué ? Nani sénher, respondèt, d’un aire de candor maliciosa. Balhèssi la bilheta, l’emplegat m’agachariá : mantun còp m’acorsèron mas capitèron pas jamai a me veire de pròche e vòli pas que me prenguèsson lo signalament. Bon viatge, sénher ! Sètz la persona mai bona qu’aja rescontrada de ma vida dins lo tren.
S’aluenhèt pels nauçapès de las veituras e se perdèt dins l’escur. Solide, se cercava un autre luòc per poder contunhar suau son viatge.
Nos arrestèrem dins una pichona estacion silenciosa. M’anavi estirar per dormir quand, sul cai, ressonèron de voses imperiosas. Èran los emplegats de l’estacion e dos gendarmas que corrissián de pertot, coma qui cèrca qualqu’un.
- Per aquí !... Barratz-i lo camin !... Dos de l’autre costat que s’escapèsse pas... Ara es montat dins lo tren. Seguissètz-lo ! A una portièra opausada al cai, vegèri un òme sautar del tet d’un vagon vesin amb l’agilitat que balha lo dangièr. S’amorrèt dins un camp, s’amatèt un moment coma se la violéncia del truc l’empachèsse de s’arborar ; puèi fugiguèt al brutle e la taca blanca de sas bragas s’esmarrèt dins l’escur.
Lo cap d’estacion bracejava dreit a dreit amb los emplegats que d’unes se risián.
- Qué se passa ? demandèri a un.
- Un particulièr acostumat de viatjar sens bilheta, respondèt amb pompa. Lo coneissèm de longa, es un parasit del tren. Mas l’aurem un jorn o l’autre e lo farem engabiar !
Tornèri pas jamai veire lo paure parasit. D’ivèrn, ai sovent pensat a aquel malaürós, lo vesiái al vesinatge d’una estacion, jos la pluèja e la nèu benlèu, a l’espèra del tren que passa coma un remolin, perfin de l’assautar coma un valent que monta a l’ataca d’una trencada.
Ara, legissi que, sul camin de fèr, al ras d’Albacete, an trobat lo cadavre d’un òme estrocelat pel tren... Es el, lo paure parasit. Pas besonh de quicòm mai per o creire : o me ditz lo còr : « Aquel qu’aima lo dangièr per el se morís ».
Benlèu manquèt d’agilitat ; benlèu un viatjaire espaurugat per son aparicion de ressabuda foguèt mens pietadós que ieu e l’escampèt jos las ròdas.
Anatz demandar a la nuèit l’explica d’aquela tragedia...
- Dempuèi lo jorn ont faguèri sa coneissença, diguèt per acabar l’amic Pérez, quatre annadas son passadas. Mentre aquelas annadas, prenguèri sovent lo tren e, a veire cossí viatjan las gents, los uns per fantasiá, los autres per enganar los laguis, mai d’un còp ai pensat al paure paisan que, desseparat de sa familha per la misèria, èra acorsat e secutat coma una bèstia fèra alara que voliá abraçar sos enfants e desfisava la mòrt amb lo coratge d’un eròi.

dimarts, 12 de gener del 2021

UN PICHON PLASER

Uèi, aquí un tròç revirat de l'òbra bèla d'un escriveire màger : Blasco Ibañez e sos Cuentos Grises.
LO PARASIT DEL TREN
Òc, diguèt l’amic Pérez als companhs del cafè, veni de legir dins aquel jornal la novèla de la mòrt d’un amic. Lo vegèri pas qu’un còp e pasmens pensèri a el plan sovent.
Un crane amic, òc !
Lo coneguèri una nuèit de Nadal, dins lo tren regional entre Valéncia e Madrid. Èri dins un compartiment de primièra. A Albacete, lo sol viatjaire que m’acompanhava davalèt ; coma èri sol e qu’èri macat de la nuèit passada, m’estrementiguèri de plaser en remirant los coissins grises de las banquetas. Èran completament per ieu ! Me podiái estirar en libertat ! Quina polida sòm fariái fins a Alcazar de San Juan !
Tirèri la cortina verda de la velhòta e lo compartiment se trobèt dins una escurina deliciosa. Estropat dins lo mantèl, m’ajacèri d’esquina e m’espandiguèri tant qu’o podiái far, amb la certesa deliciosa de destorbar pas digús.
Lo tren landava per las planuras secarosas e sauvertosas de la Mancha. Las estacions s’escalonavan a grandas distàncias ; la maquina s’abrivava, la veitura gemegava e tremolava coma un còche vièlh. Colcat d’esquina, me daissavi bransolar per aquela bidorsada terribla. Las franjas dels coissins remolinavan. E las maletas sautavan dins los fialats, las vitras tremolavan dins los encastres. D’aval, veniá un cruissiment espantós de ferralha vièlha. Ròdas e frens renavan ; mas a proporcion que clucavi l’uèlh, me perdiái la nocion exacta d’aqueles bruts ; quora me pensavi remenat per las èrsas, quora m’imaginavi tornat enfant, breçat per la votz bronca d’una noiriça. Totjorn saunejant, estabordit pel tarabast de las ròdas, finiguèri per me dormir.
Subte, una impression de frescura me despertèt. Sentiguèri en plena cara coma un gisclet d’aiga freda. Dobriguèri los uèlhs, èri solet dins lo compartiment ; la portièra d’en fàcia èra tampada. Mas sentiguèri tornarmai lo buf fred de la nuèit aumentat de la ventòria levada pel tren dins son anar rabent. Me quilhèri e vegèri l’autra portièra, la mai vesina, completament dobèrta. Un òme èra segut sul bòrd de la plataforma, los pès en defòra apiejats sul nauçapè, arrucat, lo cap virat cap a ieu ; sos uèlhs escandilhavan d’un biais estranh dins una cara escura.
La suspresa m’empachava de soscar. Las idèas èran encara foscas de la sòm. Primièr, sentissiá coma una paur supersticiosa. Aquel òme, aparegut subte dins lo tren en marcha, aviá quicòm de las trèvas dels contes de mon enfança.
Me rementavi tanlèu las atacas suls camins de fèrre, los raubatòris dins los trens, los crimes en vagon, totes los murtres d’aquela mena qu’aviái legits, e pensavi qu’èri sol, sens solament un esquilon per sonar los que dormissián de l’autre costat dels clausons de fusta. Aquel òme èra un panaire de segur.
Per instint de defensa, o puslèu de la paur, venguèri gaireben ferotge. Me roncèri cap al desconegut, lo rebutèri dels coides e dels genolhs. Se perdèt l’equilibri mas capitèt de s’arrapar desesperadament a la portièra. Contunhavi de lo rebutar per arrancar sas mans sarradas a la punhada e l’escampar sus la via. L’avantatge èra de mon costat.
- Per l’amor de Dieu ! gemeguèt d’una votz estofada, daissatz-me, sénher ! Soi un òme onèste.
I aviá dins las paraulas una tala expression d’umilitat e d’angoissa qu’aguèri vergonha de mon brutalitge e lo daissèri.
Se tornèt sèire dins la dobertura de la portièra, desalenat, desglasiat, mentre que demoravi dreit, jos la velhòta que n’aviái levada sa cortina.
Alara, lo poguèri veire. Èra un paisan pichon e sec, un paure diable amb una vèsta de pèl de moton petaçada e crassosa e de bragas de color clara. La casqueta negra se fondiá gaireben amb lo tench envernissat de coire de sa cara d’ont se destacavan d’uèlhs de l’agach plen d’umanitat ; e quand sarrava los pòts amb lo sorire ninòi de la reconeissença, mostrava de dents gròssas e jaunassas de ruminant.
M’agachava coma un can que se i salvèt la vida. Entretant sas mans negras fosegavan dins sa larga cinta e dins sas pòchas. Aquò me faguèt regretar ma generositat e, mentre que lo pèterrós cercava, plantèri la man dins la pòcha de darrièr e agafèri lo revolvèr. Me cresiá préner de ressabuda ?
De la cinta tirèt quicòm... Lo seguiguèri en tirant a mièjas lo revolvèr. Mas çò que teniá a la man èra pas qu’un pichon carton brut e crivelat de traucs que me porgiguèt amb satisfaccion.
- Ieu tanben ai la bilheta, sénher.
L’agachèri e me poguèri pas reténer de rire.
- Mas es perimit ! diguèri. Fa d’annadas qu’a servit. Pensas qu’amb aquò as lo dreit d’assautar lo tren e d’espaurugar los viatjaires ?
De veire son necitge descobèrt, prenguèt un aire triste coma aguèsse paur que i tornèssi.
Pertocat, volguèri paréisser generós e gaujós perfin d’amagar los trucs de la suspresa que me’n estrementissiá encara.
- Anem, acaba de montar. Sèi-te dedins e tampa la portièra.
- Nani, sénher, diguèt amb fiertat. Ai pas lo dreit d’èsser dedins coma un sénher. Demòri aquí e vos mercegi, qu’ai pas brica de moneda.
E lo paisan caparrut boleguèt pas mai.
Èri siegut al ras d’el ; mos genolhs tocavan sas espatlas. Una vertadièra tromba dintrava dins lo compartiment. Lo tren landava a tota preissa. Sul tap solitari e terrut lisava la taca roja e oblica de la portièra dobèrta ont se destacavan la siloèta del desconegut acoconat e la mieuna. Los pals telegrafics passavan, coma de còps de pincèl jaunes sul fons negre de la nuèit ; suls terraplens lusissián, un moment, coma de luciòlas bèlas, los carbons abrandats qu’escupissiá la locomotiva.
Lo paure òme èra pas tranquille ; semblava estonat de ma quietud. Li donèri un cigarro e, pauc a cha pauc, se botèt a parlar.
>>> De seguir...

dissabte, 2 de gener del 2021

MERCÉ CHARLIE


« Vosautres, lo pòble, n’avètz lo poder, lo poder de rendre la vida bèla e liura, lo poder de faire d’aquela vida una aventura meravilhosa. Alara, al nom de la quita democracia, prengam aquel poder ! »
(Charlie Chaplin, Discors final del « Dictateur », 1940)