LOS CONTES BARRUTLAIRES

Pauc de causas son tan cargadas de magia coma los mots d'un conte. Aquel conte cortet, tot plen de suggestions, ten un poder estranh qu'arranca e lança d'alas cap als mondes ont existisson ni tèrra ni cèl. Los contes representan un dels aspèctes mai inoblidables e intenses de l'enfança. Totes los mainatges del monde an ausit de contes. Aquel conte que deu pas èsser escrich e que pòrta de votz en votz paisatges e figuras, mai animats per l'imaginacion de l'auditor que per la paraula del narrator. Ne soi vengut a creire que i a pas qu'una mièja-dotzena de contes. Mas los contes son de viatjaires impenitents. Las alas dels contes van mai luènh e mai lèu que çò que podèm creire. Son los vilatges, los masatges que recebon los contes. La nuèch, doçamenton, en ivèrn. Son coma lo vent que s'engulha per las fendas de las pòrtas. S'entrauca, fins als òsses, dins un frejolum subtil e prigond. I a d'unes quites contes que nos obligan quasi a nos cobrir mai, a nos acercar del fuòc, mans amagadas e uèlhs clucats. Disi que los recebèm de nuèch. Dempuèi de milièrats d'annadas qu'arriban per las montanhas, e dormisson dins los ostals, als cantons de las fenièras, al pè del fuòc. En passant coma de pelegrins. Es per aquò que, apasimats e nostalgics, son los vièlhs que los contan.
Los contes son renegats barrutlaires, amb una mena d’inconsciéncia, de crudeltat infantila, e un pauc de mistèri. Fan plorar o rire, desbremban ont son nascuts, s'adaptan als costums e a las costumas d’ont los recebèm. Òc, vertadièrament, i a pas mai d'una mièja-dotzena de contes. Mas quant de mainatges se pèrdon sul camin ! Quand èri pichona, ma menina me contava l'istòria de « La dròlleta jos la nèu ». Aquela mainada de la nèu, amb sos pòts, demorava irremediablament situida dins aquel paisatge de nòstras montanhas, dins una nauta montanha de Castilha la vièlha. Los paisans del conte èran per ieu un parelh de lauraires de la mina escura, de las paraulas laconicas e de l'agach perdut, coma los aviái vistes en çò nòstre. Un jorn, lo paisan d'aquel conte vegèt la nèu que tombava. Vesiái alara, amb sos uèlhs, un ivèrn montanhòl, amb de carcassas negras d'arbres cobèrts d'umiditat, beluguejant d'estelas. Vesiái de rotas longas, de montanhas nautas, e aquel cèl gris, amb sas nívols longas, amb un relèu de pèira. L'òme de l'istòria, quand vegèt la nèu, èra plan triste perque aviá pas de mainatges. Es sortit dins la nèu e, amb ela, a fach una dròlleta. Sa femna l’agachava de la fenèstra. Ma menina explicava :
« Sos pès son pas fòrça capitats. L’òme es dintrat dins l'ostal e sa femna li a balhat una padena. Atal, los an faiçonats del melhor qu'an pogut. »
L'imatge podiá pas èsser mai embolhat. Pasmens, per ieu, a aquela epòca, res èra pas mai natural. Vesiái perfièchament la femna que portava una padena negra coma la suèja. Sus ela, la nèu de la mainada ressortissiá blanca, viva. E contunhavi a veire, clarament, cossí lo vièlh paisan adobava los pès pichons.
« La drolleta comencèt alara a parlar », contunhèt la menina. Es aicí que se produsiá lo miracle.
Sa magia asondava lo còr d'una pluèja doça, capuda. E un monde novèl e bolegadís començava de tremolar. Èra tan natural que la filha de la nèu se metèsse a parlar... Suls pòts de la menina, dins lo conte e dins lo paisatge, ne podiá pas èsser autrament. La menina disiá puèi que la mainada de la nèu aviá crescut fins a sèt ans. Mas la nuèch de la Sant Joan venguèt. Dins lo conte, la nuèch de Sant Joan ten una odor, un ambient e un lum que son pas dins la realitat. La nuèch de la Sant Joan es una serada pas que pels contes. Dins aqueste, i aviá tanben de fuòc, coma de costuma. E la menina me disiá :
« Totes los mainatges sautavan al dessús del fuòc, mas la filha de la nèu aviá paur. Fin finala, tant se trufèron d'ela que se decidiguèt. E alara, sabes çò qu'es arribat a la filha de la nèu ? » Òc, l'aviái plan imaginat. La vesiái venir traça, fins que fonda. Anava desaparéisser per totjorn.
« E lo fuòc s'escantissiá pas ? » demandavi dins un desir fosc. Ah ! mas la menina o sabiá pas. Sabiá solament que los paisans vièlhs ploravan fòrça la pèrda de la dròlleta.
Fa pas gaire, aprenguèri que l'istòria de la filha de la nèu, que la menina aviá eiretat dels pòts de la siá, èra en fach una anciana legenda ucraïniana. Mas quina diferéncia, entre lo biais de la menina, e lo biais que la legiguèri ! La drolleta de la nèu traversava montanhas e rius, portava de bòtas nautas de feutre, èra descauça o en cauçaduras a correjons, portava una gonèla roja o blanca, èra blonda o moreta, s'ornava de pèças d'aur o de botons en coire, e veniá cap a ieu, amb un pichon caval negre e de trenas enrotladas pels costats del cap. La filha de la nèu partiriá puèi, o disi, coma aqueles aucèls que cercan eternament, dins los contes, los païses fabuloses ont lusís totjorn lo solelh. E aquí, en plaça de fondre e de desaparéisser, demorarà viva e gelada, amb una autra rauba, una autra lenga, se transformant en aiga cada jorn sus aquel fuòc que, siá dins un bòsc, siá dins un foguièr qual que siá, s'enflamava cada jorn per ela. Lo conte de la filha de la nèu, coma lo del fraire bon e del fraire marrit, coma lo de l'avariciós e lo del tresen filh pèc, coma lo de la sògra e de la bona fada, viatjarà cada jorn e per totes los paises. Aquí, al vilatge ont se coneissiá pas lo tren, lo conte marcha.
Lo conte es maliciós. Passa dins lo vin, dins las lengas de las vièlhas, dins las istòrias dels sants. Una melodia ven maladrecha dins la boca d'un caminaire que beu a la tavèrna e jòga de mandolina. S'amaga als caireforcs, dins los cementèris, dins l'escur dels trastes. Lo conte s'en va, mas daissa sas piadas. E quitament los tirassa sul camin, coma los cans darrièr los carretons.
Lo conte arriba e s'en va dins la nuèch, s’emportant jos las alas l'estranha angoissa dels mainatges. De rescondons, s'arrapant al freg e als bartasses, prend la fugida. De còps coquin, innocent o crudèl. Gaujós o triste. Raubant totjorn una emocion, amb son còr vièlh de barrutlaire.
Tirat e revirat de Ana María Matute, Los cuentos vagabundos.