CÒR

PATZ

Un poèma de L. Aragon plan d'actualitat.

Disi la patz palla e subta
Coma un bonaür longtemps somiat
Coma un bonaür que cresèm pas
Aver trobat

Disi la patz coma una femna
Tre la pòrta obèrta
Sos braces a l'entorn de mon arma
E de mon còl

Disi la patz aquela fenèstra
Que s’alandèt un bèl matin
E lo monde semblava èsser
Pas qu'olor d’èrba fina

Disi la patz pel lum
Per tos passes dins la sason
Coma una causa costumièra
Dins l'ostal

Per l’aucèl e lo brancum
Verd e negre al dessús de l’ aiga
E la pescalha que se resquilha
Dins la canavèra

Disi la patz per las estelas
Per cada ora de la jornada
Per las teulas del teulat e per tu l'
Ombra e l'amor

Disi la patz als jòcs d'enfança
Corrèm sautam cridèm risèm
Perdèm lo fil de la pensada
Dins la prada.

MAN

S'agachava la man...
Seguissiá un estagi de ciberdesintoxicacion.

CAUSISSÈTZ

DINO BUZZATI

VIATGE CAP A L’INFÈRN DEL SÈGLE

Es atal qu'anèri cercar aquel Torriani, emplegat als foratges de la Metropolitana Milanese. Se disiá qu’aviá descobèrt per asard dins los sosterrenhs un portanèl que menava a l’Infèrn.
Coma me l’aviá dich lo director, la femna de Torriani èra la filha d’un vièlh expeditor del jornal nòstre : atal coneissiái l’adreça.
El se sonava Furio Torriani e demorava dins un immòble, 32 carrièra San Remo del costat de la pòrta Vittoria, amb la femna e dos dròlles. Es el que venguèt obrir.
- Vos’n pregui professor,- diguèt, - mas crenti que...
- Soi pas professor, diguèri. Me desencusarètz de vos destorbar. Soi cargat de...
Èra puslèu bèl e rabassut. Quaranta ans a quicòm pròche. Vestit grisàs, camisa blanca, mans magras e sonhadas. Una calculatoira puntejava de la pòcha de la vèsta.
Un obrièr ? Non pas mas puslèu un expèrt d’una de las entrepresas de foratge.
Una cara clara e autoritària de Padoan, una riseta aisida, ponhs gròsses de pugilista. Autre qu’un òme de las tenèbras.
- Sesètz-vos, serètz plan dins aquel fautuèlh... vos devi dire que...
- Esperatz un moment abans de dire de non, sénher Torriani, volèm solament...
Ara se risiá :
- Sabi pas solament cossí una rumor atal se poguèt espandir...
- Perqué ? Es pas vertat ?
Un soslèu bèl me prenguèt. Alara tot aquò èra pas qu’una galejada e lo reportatge s’avalissiá.
- Es incredible, cresètz-me. N’ai parlat a digús, la femna n’a parlat a digús, Dieu sol sap cossí s’es espandit aquel raconte... E amb los detalhs encara... Coma aquel del companh que seriá intrat per furgar a aviá pas pogut tornar.
- Qual èra aquel companh ?
- I a pas de companh, i a jamai agut de companh !
- Fasètz excusas, sénher Torriani, mas benlèu un pichon grun de vertat, sequenon...
Me fixèt, amusat :
- Un pichon grun de vertat ? Ah, es plan bona !
E espetèt d’un cacalàs salutari.
Alara me quilhèri, deliciosament leugièr, coma quand anam al mètge amb una paur òrra e que lo mètge vos rassegura. Fin finala, me demandavi cossí lo director aviá pogut préner al seriós una tala absurditat, cossí ieu meteis aviá pogut o creire. L’infèrn a Milan ? La pòrta de l’Adès dins la capitala del miracle economic ? Aviái enveja d’alucar una cigareta.
- Me demòra pas qu’a me desncusar. Sabètz lo mestièr...
- Vos’n pregui, m’avètz pas destorbat brica. Al contrari, aguèri plaser de far la vòstra coneissença.
A aquel moment me virèri e vegèri sus una tauleta una vièlha edicion de La Commedia illustrada per Doré. Èra obèrta aquí ont se vesiá aval Dante e Virgilio pel mièg de rocasses sinistres que s’acercavan de la boca de l’abisme.
Foguèt coma un senhal, un croquet. Dins l’esquina, la votz agradabla de Torriani que m’acompanhava a la pòrta :
- Èra de nuèit, disiá. Trabalhàvem per còlas de contunh. Èra a pena passada l’escavadoira Grandhopper e, del talh, tiràvem calhaus e fanga quora...
- Mon Dieu, alara es vertat ?
- Anem, anem professor, i pas de qué faire aquel mus. Se o volètz vertadièrament, o vos pòdi mostrar l’endreit.
Emai ne creguèsse pas un mot d’aquela istòria, l’engenheire Roberto Vicedomini(1) de la Metropolitana Milanese, l’amabilitat en persona, consentiguèt a acompanhar Torriani e ieu a l’estacion de la plaça Amendola. Las pluèjas de la Feria campionaria(2) èran acabadas e una luna polida resplendissiá.
Lo relòtge electric de la plaça marcava la una e cinquanta minutas. Ne mancavan doncas dètz per l’ora fatala. Un garda obriguèt la pòrta de fèrre de l’escala centrala e aluquèt lo lum.
Aquí aval, tot semblava prèst. D’un moment a l’autre se podiá esperar de veire la molonada s’afanar. Mas pel moment èra una solitud impressionanta.
- Va plan, diguèri per me donar de vam, - tròbi aquel amenatjament d’un gost perfièch.
L’engenheire Vicedomini se virèt cap a Torriani amb ironia :
- Alara ont es ?
L’expèrt respondèt :
- Al cap del cai A.
L’intrada e la sortida dels viatjaires son contrarotladas per de torniquets. Los torniquets d’intrada son rotatius amb tres palas a cent vint grases. Lo viatjaire bota la bilheta dins la fenda. Un dispositiu electronic contraròtla la validitat de la bilheta, l’anulla, libera lo torniquet puèi lo blòca passat lo viatjaire.
L’introduccion d’una bilheta marrida acciona una sonariá d’alarma.
Mas pel moment los torniquets bolegavan pas, las bilhetas èran pas botadas dins las fendas, los dispositius electronics contrarotlavan pas res, nimai s’ausissiá pas de sonariá d’alarma perque tot demorava a l’espèra, la granda cavalcada èra pas encara començada.
Davalèrem, corrèrem sul cai fins a l’extremitat nòrd oèst. Un parelh de mètres abans a quicòm pròche Torriani pausèt lo guinhaire sus un dels panèls roges e grisasses que cobrisson las parets fins a una cèrta nautor.
- Aquí exactament, diguèt.
E aviá pas mai enveja de rire.
- Mas ara tot es barrat, tot es clavat. Aqueles panèls se pòdon levar aisidament. Aquò’s previst. Darrièr passa una molonada de cables e s’i pòt anar per de reparacions. Vertat, sénher engenheire ?
L’engenheire assentiguèt.
- Mas darrièr lo panèl, diguèri, aquel famós portanèl es estat emmuralhat, supausi.
- Als tres quarts, expliquèt Torriani. En bas es estat installat una pichona trapa metallica. De genolhons s’i pòt engulhar.
L’engenheire l’agachèt fixament :
- Mon bon Torriani, sètz conscient de la gravitat de çò que disètz ?
- Pensi de òc, sénher.
Un silenci sepulcral e una immobilitat completa senhorejavan dins l’estacion. Sol, de la prigondor de la galariá veniá un misteriós bronzinadís.
- E afortiguèssetz que i a un passatge, un tunèl, un corredor o encara qué diable ?
- Exactament.
- E totes los que trabalhan aquí se son trachat de res ?
- Solide que se’n son trachat, mas an cregut qu’èra una palanca anciana coma a l’entorn del Castèl Sforza. Ieu, al contrari soi intrat per veire.
- Vos solet ?
- Òc. D’aitant mai qu’al cap d’un parelh de mètres un esbodenament aviá tampat gaireben completament lo passatge e èra pas aisit d’i passar.
- E de l’autre costat ? demandèt l’engenheire de mai en mai sospechós.
A l’extremitat de cada cai, del costat de l’arribada dels trens, i a de cameras de las distàncias focalas diferentas. Una permet de veire tot lo cai, l’autra agrandís la zòna mai luènh. La causida entre las doas, segon la necessitat, es lo cap d’estacion que la fa. Mas ara, lo cap d’estacion èra pas a causir entre doas distàncias focalas. Perque i aviá pas de cap d’estacion, pas de tropelada de viatjaires. De viatjaires, n’i aviá pas qu’un que s’aprestava de s’enanar per un país tròp luènh.
- Al cap d’un vintenat de mètres, diguèt Torriani, ai vist al fond un pauc de lutz. I aviá un pichon escalièr estreit que montava.
- E sètz montat ?
- Òc, sénher.
- Ont sètz sortit ? Dins la Feria campionaira ?
- Èra una carrièra qu’aviái pas jamai vista, plena de veituras. Arrestadas. Un acomolòfi que se podiá pas brica bolegar. Pels trepadors, una molonada anava e veniá coma... sabètz las formigas quand se dona un còp de pè dins lo formiguièr ?
- Es aquò vòstre infèrn ? Serà una carrièra vesina que coneissètz pas.
- Impossible. Puèi vesètz sénher ? Èran doas oras de la nuèit quora m’engulhèri dins lo passatge e de l’autre costat èra lo plen del jorn. E quora soi tornat enrè, al max dètz minutas puèi, tornèri trobar la nuèit. S’es pas l’infèrn...
- E foguèsse lo purgatòri ? Pudissiá lo sofre ? I aviá de flamas ?
- Cap de flamas. Lo fòc puslèu dins los uèlhs d’aqueles malaüroses.
Ara l’engenheire semblava ofensat coma se l’autre se trufava d’el.
- Basta. Vejam aquel portanèl. Bolegatz mon paure Torriani. Al vòstre Buzzati li triga de seguir vòstras piadas.
Torriani s’avièt cap a l’escalièr.
- Anselmooo ! cridèt d’una votz de taure qu’amplificava los sosterrenhs en un resson cavernós.
Un tipe en blau de trabalh apareguèt amont amb una saca de cuèr en bricòla.
Torriani li faguèt signe. Aquel òme èra un obrièr. Manobrèt lo panèl que s’obriguèt coma un pichon pont levadís.
Las viscèras apareguèron, un mescladís de cables roges, jaunes, negres, blancs, segon los circuits.
- Vaquí, diguèt Torriani e monstrèt una trapa al ras del paviment. Èra redonda amb una carnièra enaut e tres forquetas en salhida coma los fenestrons dels batèus.
- Mas aquò es pas qu’una simpla trapa de contraròtle pels doats, bramèt l’engenheire.
- Anem, Torriani, fasètz obrir. Ausirètz lo brug de l’aiga. E benlèu la pudesina.
L’obrièr desvissèt los tres bolons e levèt lo portanèl.
Nos clinèrem. Aquí èra negra nuèit.
- Es pas lo brug de l’aiga, diguèri.
- Autre qu’aiga, faguèt Torriani, amaisat.
L’engenheire marmusèt quicòm e faguèt repè.
Confusion, embarràs, paur benlèu.
Qu’èra aquel brug que veniá de las prigondors de la galariá ?
Que voliá dire aquel brug terrible ? Dins aquel còr incoerent e fòl me semblava de temps en quora ausir cridals e paraulas umanas nombrosas (per una confession fulminanta en dos o tres segondas desesperadas a la fin d’una longa vida de pecat a l’arribada d’una mòrt inesperada ?). O èra lo çaganh de las maquinas o sos samucs o lo planh e lo miserere de las vièlhas mecanicas accidentadas e rudejadas per l’òme ?
Una cataracta de causas òrras massivas e duras que, dins una desbondada salvatja rebordelavan e espotissián d’autras causas brisarèlas e dolentas.
- Non, i anètz pas, me diguèt l’engenheire d’una pichona votz.
- Ba ! D’ara enlà...
Cargat lo vestit de trabalh, emponhada la lampa, m’engulhèri.
- Adieu professor, diguèt Torriani amb una sonrisa bona. Fasètz excusas. Benlèu la fauta es mieuna. Benlèu m'auriái degut calar.
Dintrèri cap primièr, avancèri en serpatejant. Lo còr luènh venguèt una renadissa.
Aval, al fond, un rai de lutz.
(1) Patronim inventat que vòl dire "en plaça de Dieu".
(2) Fièra famosa d'Itàlia que se teniá a Milan del 12 al 27 d'abril.
(Tirat e revirat de Il Colombre).

MIGUEL DE CERVANTES SAAVEDRA

Rindo homenaje a aquellos que hablan al viento, al loco amor, a los visionarios, a aquellos que darían su vida por un sueño. A los rechazados, a los excluidos. A los seres de corazón, a los que persisten en creer en sentimientos puros.
A los que son ridiculizados y juzgados. A aquellos que no tienen miedo de decir sus pensamientos y nunca se dan por vencidos.

En occitan :
Fau omenatge a los que parlan al vent, a l'amor fòl, a los visionaris, a los que balharián lor vida per un sòmi. Als excluses, als fòrabandits. Als òmes de còr, a los que persistisson a creire als sentiments purs.
A los que son ridiculizats e jutjats. A los qu'an pas paur de dire çò que pensan e abandonan pas jamai.

En italian :
Rendo omaggio a coloro che parlano al vento, a l'amore folle, ai visionari, a coloro che danno la sua vita per un sogno. Agli esclusi, agli emarginati. Agli uomini di cuore, a coloro che persistono nel credere dei sentimenti puri.
A coloro che sono ridicolizzati e giudicati. A coloro che non hanno paura di dire ciò che pensano e non si arrendono mai.

RESOLUCIONS

VERTAT

... e deman totes avugles.
(Tirat de la seria Candice Renoir sus FR3).

MAI DE MEMÒRIA

Mai de memòria occitana (Jornalet) :
https://www.jornalet.com/nova/23896/mai-de-memoria-occitana-en-linha
Los comentaris totjorn impossibles e los ligams totjorn inactius...
Mercé Blogspot !

EL COCHINO Y SU FAMILIA

    Per plan començar l'annada, vos prepausi aquela faula venguda « tras los montes ».

-Quin aucèl t’agrada mai, diga-me ? - demandavan un còp èra a un paisan galician.
- Lo pol ? La perditz ? Lo colombet ?... Sosca plan e diga-o sens crenta.
Lo paisan èra un òme conscienciós e voliá pas cometre d'injustícia.
-Lo pol vosautres disètz ? - demandèt.
-Non. Disi pas res. Es a tu d'o dire.
-Lo pol es bonicòt, faguèt lo paisan, mas la perditz...
-Qué ? preferisses la perditz ?
-La perditz es plan bona tanben. Mentretant...
-Bota ! Estimas mai lo colombet, alara ?
-A vos de veire. A vos de veire. Un colombet tendre e grasset es un quicòm de se lecar los dets, segurament, mas... lo pòrc poguèsse volar*...
Lo pòrc poguèsse volar, seriá probable un dels aucèls mai atrasent, e poguèsse nadar, seriá mai presat que totes los peisses. Amb una clòsca coma la del ligombau e qualques autras particularitats, constituïriá un deliciós crustacèu ; e amb un còs mòl, ja embarrat dins un clòsc coma lo de l'ustra, o en forma de saca e provesit de braces tentaculars coma lo del pofre, a quin mollusc se li poiriá comparar ?
Malaürosament, ara per ara, lo pòrc sembla pas resolgut a cambiar de mitan nimai a cambiar sa natura. L'avèm totes vist mai d'un còp patolhar amb estrambòrd dins la fanga d'una bolhaca, mas cresi pas que digús se siá jamai fach d’illusions sus sas capacitats a la natacion. Pertocant sas qualitats aerianas, semblan que sián completament nullas.
• En galician dins lo tèxte (se ou porco voara). (Tirat e revirat de Julio Camba, El cochino y su familia)

AN NOVÈL

En compensacion, per suportar aquel monde de bèstias fèras, podètz escotar aquela emission :
https://www.radiofrance.fr/franceinter/podcasts/le-mag-de-la-vie-quotidienne/le-mag-vie-quotidienne-du-mardi-30-decembre-2025-7126747

TOTJORN