CONDICIONS

BUG

CORTESIA

PREGÀRIA

TRANTALH

CARMEN MARTÍN GAITE

La viatjaira immobila
Digús pòt enclaure los uèlhs d’una femna quand s’acerca d’una fenèstra, ni l’empachar de correr lo monde fins a de raras desconegudas. Basta per aquò que se produsca de còps lo prodigi : la femna que legissiá una letra o que cosinava o parlava amb una amiga, agacha d’escondons cap a las vitras, tira las persianas o una cortina e, de sos uèlhs dormilhoses, començan a sortir descabestrats, cap a l’asuèlh, d’aucèls en banda que pas un ornitològue podriá classificar, pas un arquièr caçar, pas un amorós manhagar, e que prenon la volada cap al reialme inconcret d’ont se sap solament qu’es luènh, que digús l’a vist, e qu’aculhís totes los aucèls tremolants e ausards, lor ofrissent un endrech per que fagan lor nis per un moment.
Ma maire aguèt totjorn la costuma d’acercar la taula pròche la fenèstra ont legissiá o cosinava, e aquel ponch de la sala èra l’ancora, lo centre de l’ostal. Veniái aquí amb mos casernets per far los devers, e ja de dròlla, sabiái quora èra l’ora que mai li agradava per s’escapar : la del calabrun, aquela termièra entre doas luces, quand ja se destria pas plan las letras ni la color del fial, e qu’es malaisit de l’engulhar ; saupèri que quand abandonava suls genolhs l’òbra o lo libre e començava a agachar per la fenèstra, èra lo moment ont se n’anava en viatge. « Aluca pas encara lo lum » -disiá-, « que vòli veire lo calabrun ». Ieu demoravi, mas li parlavi gaireben pas jamai, pr’amor que sabiái qu’èra l’interrompre. E dins aquel silenci que tombava amb la nuèch sus son trabalh e mos casernets, a dicha de l’envejar, a dicha de l’agachar, aprenguèri cossí m’escapar ieu tanben. Puèi qualqu’un dintrava, alucava lo lum, e tornavan los contorns del cada jorn. « Bon, caldrà tirar las cortinas, » disiá ela, coma desrevelhada.
Mas dins lo sorríre especial qu’adocissiá sa cara, se podiá veire quant èra estada luènh, quant n’aviá vist. E donava enveja de se metre de genolhons per l’ajudar a obrir las malas e de li demandar :
« Quin present me pòrtas ? »
(Tirat e revirat de Carmen Martín Gaite, Desde la ventana).

ES ATAL

Aviá clucat los uèlhs per veire pas lo mal sus aquela tèrra e aquò’s atal que lo mal l’aviá trobat, sens defensa (Tirat e revirat de Ernst WIECHERT, Missa sine nomine).

PI

3,14 : perqué lo 14 de març es lo Jorn de Pi.
Guèrra o pas guèrra, lo 14 de març, dins lo monde entièr, se celèbra la Fèsta de la matematica ! D’una part, es l’anniversari d’Albert Einstein, icòna de la fisica matematica ; mas subretot, lo 14 de març es lo Jorn de Pi (π) car lo 14 de març = 3.14 evòca la valor de la constanta matematica icònica Pi = 3.1415926…
Pi, es lo raport entre lo perimètre d’un cercle e son diàmetre (a diàmetre dos còps mai long, cercle dos còps mai long !). Simple mas ja propici a las paradòxas que la matematica desnosa. Tenètz, un pichon exercici : estiratz una còrda a l’entorn de la Tèrra (40 000 km de circonferéncia per rapèl, e fasèm coma foguèsse una esfèra perfiècha) : de quant cal alargar aquela còrda per que se posca levar a 10 cm al dessús del sòl tot a l’entorn de la Tèrra ?
Pi a enfachinat fòrça engènis lo long dels milenaris, d’Archimède al matematician indian Ramanujan. Ten lo biais de se presentar ont l’esperam pas. Per exemple, faretz la soma alternada dels invèrses dels nombres impars : 1 – 1/3 + 1/5 – 1/7, etc. E ben, aquò convergirà vers Pi/4 ! Autre exemple : a 10 tiratz la soma infinida de totes los invèrses dels cubes dels produches successius de dos entièrs consecutius (ufa !), e ben aquò vos donarà Pi al carrat !
Universal e totun inagantable : cap de regularitat dins las decimalas de Pi, se sospiècha que siá un nombre universal, aquò vòl dire que se pòt trobar, al còr de sa succession de decimalas, totes las combinasons (per exemple, l’Odissea codificada en chifras). Aquò fa un exercici de memorizacion pivelant. Amb mon collèga Étienne Ghys, a l’universitat palestiniana d’Al-Quds (Jerusalem-Est), ai vist, un vèspre de 14 de març, de mainatges recitar las decimalas de Pi a lor professor, un d’entre eles aviá memorizat 1 500 decimalas !
L’immensa matematician Alexandre Grothendieck conta son emocion davant Pi, quant èra pichon, dins un camp de refugiats, contemplant un paviment geometric. Inscrivètz un hexagòne regular dins un cercle, e inscrivètz lo cercle dins un carrat. Alara lo costat de l’hexagòne es egal al rai del cercle, e lo costat del carrat es egal al diàmetre (dessenhatz, verificatz !).
E donc lo perimètre de l’hexagòne es 6 còps lo rai, o siá 3 còps lo diàmetre, mentre que lo perimètre del carrat es 4 còps lo diàmetre. E coma lo cercle es entre l’hexagòne e lo carrat, Pi es forçadament comprés entre 3 e 4 ! Lo jove Alexandre ne foguèt estonat. Aqueste rasonament es accessible a tot lo monde, l’ai provat dins de conferéncias escolàras… mas la facultat de se meravilhar davant lo comun es una benediccion ! E ben, se cal saber meravilhar davant aqueste nombre comun, Pi !
(Tirat e revirat de Cédric Villani, L’Humanité, 10/03/2025).

CENTRISME

QUINA CAUSIDA ?

LOS JORNS PERDUTS

Qualques jorns après que se l’èra apoderada, Ernst Kazirra, tornava a sa fastuosa bastida quand apercebèt de luènh un òme que, una caissa per l’esquina, sortissiá per una pòrta de darrièr, e la cargava sus un camion.
Aguèt pas léser de l'aténher abans que se n'anèsse. Alara l’acorsèt en autò. Lo camion faguèt un long camin, fins a la banlèga extrèma de la ciutat, e s’arrestèt al bòrd d’un valon. Kazirra clavèt l'autò e se n’anèt veire.
Lo desconegut descarguèt la caissa del camion, faguèt qualques passes e la lancèt dins lo vabre que n’èra plen de milierats e milierats d’autras caissas parièras. Kazirra s'acerquèt de l'òme e li demandèt :
- T’ai vist portar aquela caissa del mieu ostal. Que i aviá dedins ? E que son totes aquelas caissas ?
Aqueste l’agachèt e sorriguèt :
- N'ai encara sul camion a escampar. O Sas pas ? Son los jorns perduts .
- Quins jorns ?
- Los tieus.
- Los mieus ?
- Los tieus jorns perduts. Los jorns qu’as perdut. Los esperavas, vertat ? Son venguts. Que n'as fach ? Agacha-los, salves, encara confles. E ara...
Kazirra agachèt. Formavan una massa immensa. Davalèt lo penjal e n’obriguèt un. Dedins i aviá un camin de novembre, e al fons Graziella, sa promesa, que se n'anava per totjorn. E el la cridava quitament pas. N’obriguèt un segond.
I aviá una sala d'espital, e sul lièch son fraire Giosuè qu’èra malaut e l’esperava. Mas el èra en viatge per afars. N’obriguèt un tresen.
Al portanèl de l’ostal vièlh èra Duk, lo can fidèl, que l’esperava dempuèi dos ans, pas que pèl e òsses. E el que pensava pas de tornar.
Se sentiguèt quicòm pel pièch que l’ofegava.
Lo camionaire èra drech al bòrd del valon, immòbile coma un justicièr.
- Ò L’òme ! - cridèt Kazirra-. Escota. Daissa-me ne préner almens aqueles tres jorns. T’en pregui. Almens aqueles tres. Soi ric. Te donarai çò que vòls.
Lo camionaire faguèt un signe, coma per indicar un ponch inaccessible, coma per dire qu’èra tròp tard e que cap remèdi èra possible. Puèi desapareguèt, e al meteis moment desapareguèt tanben lo gigantèsc pilòt de caissas misteriosas.
E tombava l'ombra de la nuèch.
(Tirat e revirat de Dino Buzzati, 180 racconti)

PROFIÈCH

Lo Capital asira la manca de profièch. Quand solfina un benefici rasonabla lo Capital s’enardís. A 20% s’estrambòrda. A 50% ven afrontós. A 100% trepeja totas las leis umanas e a 300% trantalha pas a se criminalizar.
(Karl Marx, Le Capital, capítol 22)