PER UN FEMINISME

Dins Jornalet, a l'escasença de la jornada de la femna, un article que cita lo manifèst de femnas espanhòlas del campestre.
Aquel manifèst es escrit en espanhòl mas tanben en 10 lengas regionalas del país (dont l'aranés).
L'article de Jornalet :
https://www.jornalet.com/nova/13400/per-un-feminisme-de-sorres-de-terra
Lo site del manifèst :
https://maria-sanchez.es/

ROMEGAIRES

ISTÒRIA DELS TRANSPÒRTS

ISTÒRIA DELS SONDATGES

UN RAJÀ QUE S'EMBÈSTIA

Un rajà que s’embèstia (Alphonse Allais, Un rajah qui s’embête, Conte d’Extrême-orient)

A ! òc, que s’embèstia lo rajà !
S’embèstia, coma, benlèu, s’es pas jamai embestiat de tota sa vida.
(E Boda o sap plan quant aquel paure rajà s’embestièt de còps !)
- Vos que risètz bèstiament, avètz ja vist un rajà que s’embèstia ?
- Non ?
- Alara rigatz pas bèstiament.
Victor Hugo qu’escriguèt, amb un talent incontestable e coma se joguèsse « Lo rei s’amusa », seriá benlèu pas estat capable d’escriure los dètz primièrs vèrses de « Lo rajà s’embèstia », e Victor Hugo èra pas senilh, ça que la.
Tornem al nòstre item, e o daissatz-me tornar dire, en cas qu’aquela longa digression o vos auriá fait desbrembar : lo rajà s’embèstia !
Es un afar plan entendut, vertat ? Finala, seriá fastigós de tornar sus aquel detalh que pòt a penas tocar nòstres pichons vejaires d’Occident : lo rajà s’embèstia ! Dins la cort nòrd del palais, l’escòrta espèra.
E, tanben, espèran los elefants del rajà.
Que, uèi, lo rajà deviá anar caçar lo jaguar.
A sabi pas quin moviment mòl del rajà, l’intendent a comprés : que l’escòrta dintre !
Que dintren los elefants !
Canhardejant, l’escòrta se sentís rabida.
Los elefants romegan marridament, çò qu’es lo biais, als elefants, de mostrar lor malcontentament.
Que, al contrari de l’elefant d’Africa que compren solament la caça als parpalhons, l’elefant d’Asia s'apassiona pas que per l’hunting del jaguar.
- Alara, menatz las baiadèras* !
Vaquí las baiadèras ! Aquí son las baiadèras !
Las baiadèras empachan pas lo rajà de s’embestiar.
- Anatz-vos passejar, las baiadèras ! Al diable !
E las baiadèras se’n van.
Té ! Entre las baiadèras, una pichona novèla que lo rajà coneissiá pas encara.
- Demoratz, pichona baiadèra, vos anetz pas ! E dançatz !
Vaquí que dança, la pichona baiadèra !
Òu ! Quina dança ! Lo gaubi de son pas, de son anar, de sas minas grèvas !
De vièlhs rites, òm diriá, de fòrça vièlhs rites que ne seriá la suprèma e embelinaira tradicion.
Òu ! Las arabescas que los penons escrivon sus l’onisca de las lausas ; òu ! la quasi drolariá religiosa de las mans menudetas e lentas !
Òu tot !
E vaquí qu’al ritme de la musica, comença de se despolhar.
Un a un, cada vestit, destacat lèstament, vòla a l’entorn.
Lo rajà es estrambordat !
A cada tròç de vestit que tomba, lo rajà despacientat, rauqueja e fa :
- Encara !
Encara un tròç de vestit de la pichona baiadèra tomba, e mai despacientat, mai rauquejant encara, lo rajà fa :
- Encara !
Ara, es tota nuda.
Lo pichon còs, jovent e fresc, es un encantament.
Se sauriá pas dire s’es de bronze infinidament clar o d’evòri un pauc rosat. Los dos benlèu ?
Lo rajà s’arbora e brama coma un fòl :
- Encara !
La paura pichona baiadèra paupeja per veire se s’es pas desbrembat quicòm. Mas non, es plan nuda.
Lo rajà agacha marridament los servicials e brama tornamai :
- Encara !
Aqueste còp an comprés.
Los cotelasses son desforrelats. Los servicials lèvan, non sens dexteritat, la pèl de la polida pichona baiadèra.
L’enfant endura, amb un coratge fòra nòrma, aquela grotesca operacion e lèu, apareis al rajà, coma una granada pèça anatomica, pantuganta e fumanta.
Totes sortisson per discrecion.
E lo rajà s’embèstia pas mai.
* Dançairas sacradas indoas

ISTÒRIA DE LAS PÒSTAS

ISTÒRIA DE LA REPARTICION

2025

SANT SATURNIN DE LUCIAN

QUÉ FAR ?

LO TREN A SIBLAT (3/3)

Garrolhas enrabiadas, secutaments, mòbles capvirats, toalhas esquiçadas, planhs, brams, trucs, que un mainatge, dins l’escur, escapava e s’anava jaire entre las tres vièlhas òrbas que dormissián dins un lièit a despart, e que cada ser se carpinhavan, cap de las tres voliá pas la plaça del mitan e rebecava quora veniá son torn.
A la fin, lo silenci se fasiá , e Belluca contunhava a copiar fins a pas d’ora, fins a çò que l’estilo li tombèsse de la man e los uèlhs se li cutèsson solets. Alara, sovent vestit encara, se daissava caire dins un canapè degalhat, e sulpic se rebondiá dins una sòm de plomb, que cada matin se’n arrancava amb dificultat, mai romput que jamai.
E ben, sénhers : a Belluca, dins aquelas condicions, èra arribat quicòm de plan natural.
Quora lo foguèri veire a l’ospici, o me contèt d’esperel pel menut.
Òc, èra encara un pauc afiscat, mas plan naturalament, rapòrt a çò que s’èra passat. Se risiá dels mètges e dels infirmièrs e de totes los collègas que lo cresián fat.
- Mon Dieu ! disiá.
Mon Dieu ! Sénhers, Belluca s’èra desbrembat dempuèi tantas annadas – mas vertadièrament desbrembat – que lo mond existissiá. Fòrça ocupat de longa dins lo torment de sa malaürosa existéncia, ocupat tota la jornada dins los comptes del burèu, sens un sol moment de relambi, coma una bèstia dels uèlhs bandats, encadenada a una nòria o a la ròda d’un molin, òc sénhers, s’èra desbrembat dempuèi d’annadas – mas vertadièrament desbrembat – que lo mond existissiá. Doas seradas abans, coma tombava aganit dins lo canapè marrit, benlèu per la cansièra extrema, excepcionalament, capitèt pas a se dormir sulpic. E, subran, dins lo silenci prigond de la nuèit, aviá ausit, luènh, un tren que siblava.
Li aviá semblat que las aurelhas, après tantas annadas, qual sap cossí d’un còp, se li foguèsson destapadas. Lo sibladís d’aquel tren li aviá esquinçada e levada la misèria de totas aqueles òrres estransis, e coma d’un sepulcre dobèrt s’èra trobat afogat a pagelar lo void aerian del mond que se dobrissiá a l’entorn d’el. Instintivament, aviá agafadas las cobèrtas que cada ser se preniá, e aviá corregut per la pensada darrièr aquel tren que s’alunhava dins la nuèit.
Èra, a ! èra fòra aquel ostal del diable, fòra totes sos torments, èra lo mond, un mond tan luènh, ont anava aquel tren... Florença, Bolonha, Turin, Venècia... Tantas ciutats ont èra estat jove e que encara, solide, treslusissián pel mond dins la nuèit.
Òc, la coneissiá la vida que se i menava ! La vida qu’aviá viscut un temps el tanben ! E aquela vida contunhava ; aviá totjorn continhuat, mentre qu’el aquí, coma una bèstia dels uèlhs bandats, virava la ròda d’aquel molin. I aviá pas tornat pensar ! Lo mond s’èra tampat per el, dins lo torment de l’ostal, dins la paura e espinuda angoissa de la comptabilitat... Mas ara, aquí, tornava dintrar en el, coma dins un cambiament violent de l’esperit.
Lo moment que sonava per el la sortida de preson corrissiá coma una estrementida electrica pel mond entièr, e el, amb l’imaginacion d’un còp desvelhada, podiá aquí, la podiá seguir per las vilas conegudas o pas, las landas, las montanhas, los bòsques, las mars... Aquesta quita estrementida, aqueste quite batèc del temps.
Mentre qu’el viviá aquela vida « impossibla », i aviá fòrça milions d’òmes pel mond, que vivián diferentament. Ara, dins lo meteis temps qu’el patissiá aquí, i aviá de montanhas solitàrias e nevadissas que viravan lor front azurenc cap al cèl de la nuèit... Òc, òc, o vesiá, o vesiá, o vesiá atal...
I aviá las mars... las forèsts... E, doncas, - ara que lo mond li èra dintrat dins l’èime – se podiá consolar de qualque biais ! Òc, sortir de quora en quora de son torment, per prene amb l’imaginacion un buf de l’aire del mond.
Aquò li bastava !
Naturalament, lo primèr jorn èra encara entaïnat. S’èra bandat. Lo mond entièr dedins, d’un còp : un cataclisme. Pauc a cha pauc, s’anava reviscolar. Èra encara èbri del tròp d’aire, o sentissiá.
Tre que seriá completament reviscolat, anariá demandar excusa al capmèstre e, coma un còp èra, auriá tornat prene la comptabilitat. Simplament, d’ara endavant, lo capmèstre deviá pas li demandar de tròp, coma autres còps : deviá concedir que, de temps en quora, entre una partida e una autra a enregistrar, s’escapariá, òc, en Sibèria... o benlèu dins las forèsts del Còngo :
- Òc fa un moment, car sénher. Ara que lo tren a siblat...

FIN

LO TREN A SIBLAT (2/3)

LO TREN A SIBLAT (2/3)
Los autres emplegats, al bram del capmèstre enferonit, èran dintrats dins lo burèu e, d’ausir parlar Belluca, se riguèron coma fats. Alara lo capmèstre – qu’aquel ser deviá èsser mal lunat – assadolat per aquelas cacalassadas, s’èra empepinat e aviá malmenat la paura victima de tant de trufandisas crudèlas. Levat qu’aqueste còp, la victima, a la sospresa e a la quasi terror de totes, s’èra rebecat, s’èra enrabiat, totjorn a cridar aquela curiositat del tren qu’aviá siblat e que, per Dieu, ara per ara, ara qu’aviá ausit siblar lo tren, se podiá pas, voliá pas èsser tractat atal. L’avián agafat fermament, immobilizat e tirassat fins a l’ospici dels fats.
Aquí contunhava a parlar del tren. N’imitava lo sibladís. Òc, un sibladís puslèu pietadós, coma luènh, dins la nuèit ; dolorós. E promptament ajustava :
- Òc, se’n va, òc, se’n va... Sénhers per ont ? per ont ?
E los agachava totes amb d’uèlhs qu’èran pas mai sieus. Aqueles uèlhs de costuma escurs, sens rebat, preocupats, ara risián, treslusents, coma los d’un nenet o d’un òme aürós ; e dels pòts sortissián frasas sens cap ni centena. Causas de pas creire ; expressions poeticas, imatjadas, estranhas, d’aitant mai susprenentas que se podiá pas explicar cossí, per quin prodigi, espelissiá dins la boca d’un que, fins ara, s’èra ocupat solament de cifras, registres e catalògues, a demorar coma òrb e sord a la vida : maquina de comptabilizar.
Ara parlava de fronts azurencs de montanhas nevadissas, viradas cap al cèl ; parlava de cetacèu grandasses que, sul fons marin, amb la coa, fasián la virgula.
Causas, recanti, de pas creire.
Mas aquel que venguèt per m’assabentar amb la novèla de l’imprevista alienacion mentala demorèt nec de remarcar pas solament un estonament nimai una pichona suspresa dins ma reaccion.
Vertat, recebèri la novèla en silenci. Un silenci plen de dolor. Capejavi, amb los cantons dels pòts tirats de l’amargum e diguèri :
- Belluca, sénhers, es pas brica enfadat. Siatz segurs qu’es pas enfadat. Quicòm li deu èsser arribat ; mas quicòm de natural. Digús o pòt pas explicar, perque digús sap pas cossí aquel òme visquèt fins ara. Ieu o sabi, e soi solide qu’o explicarà naturalament, tre que l’aurai vist e qu’aurai parlat amb el.
En camin, cap a l’ospici ont lo paure èra engabiat, sosquèri entre ieu :
A un òme que viu coma Belluca visquèt fins ara, es a dire una vida « impossibla », la causa mai evidenta, l’incident mai comun, lo mai pichon trabucament imprevist, que te sabi ieu, un calhau per carrièra, pòdon provocar d’efèits extraordinaris, d’aqueles que digús pòt pas donar d’explicas, levat de reconéisser que la vida d’aquel òme es « impossibla ».
Cal menar l’explicacion fins aquí, la religar a aquelas condicions impossiblas de vida, alara la causa vendrà simpla e clara. Qual vei solament una coa, fasent abstraccion del mostre que la possedís, la poirà estimar mostruosa per el meteis. Mas la cal restacar al mostre ; alara semblarà diferenta ; coma deu èsser, dependenta del mostre. Una coa plan naturala.
Aviái pas jamai vist un òme viure coma Belluca. Èri son vesin, e totes los autres vesins se demandavan, coma ieu, cossí aquel òme podiá resistir dins aquelas condicions de vida.
Viviá amb tres òrbas : la femna, la sògra e la sòrre de la sògra ; aquelas doas fòrça vièlhas, òrbas de la cataracta ; la femna, sens cataracta, de las parpèlas clavadas. Las tres volián èsser servidas.
Bramavan del matin al ser que digús las servissiá pas. Las doas filhas veusas, reculhidas après la mòrt dels marits, una amb quatre, l’autra amb tres enfants, avián pas brica léser ni enveja de se trachar d’aquò ; lo mai, ajudavan un pauc la maire.
Podiá Belluca noirir totas aquelas bocas amb lo trace salari de son emplec de comptable ? Fasiá un autre trabalh en serada a l’ostal : còpias de documents. E copiava dins los brams del diable d’aquelas cinc femnas e d’aquels sèt mainatges fins a çò que los dotze trobèsson una plaça dins los tres lièits solets de l’ostal. Lièits grandasses, de matrimòni ; mas pas que tres.

>>> DE SEGUIR